Όταν κάποιος ακούει τη φράση «πολιτικός εξόριστος της δικτατορίας», αυτόματα σχηματίζει στο μυαλό του θλιβερές εικόνες. Βασανιστήρια, κακουχίες, μοναξιά και σίγουρα πολύ πόνο. Ωστόσο, υπάρχει ένα ερημικό μέρος, κρυμμένο πίσω από τον κόλπο του Παρθενίου στη Λέρο, που οι πολιτικοί εξόριστοι του νησιού, μετέτρεψαν τον πόνο τους σε τέχνη με θρησκευτικό υπόβαθρο μάλιστα.

Η κατάθεση της ψυχής τους και των συναισθημάτων τους έχει αποτυπωθεί σε κάθε κομμάτι του τοίχου μιας μικρής εκκλησίας της Λέρου. Πρόκειται για το ερημικό ξωκλήσι της Αγίας Ματρώνας, το οποίο οι ντόπιοι αποκαλούν «Αγία Κιουρά» από παραφθορά της λέξης «κυρά» και πλέον αποτελεί μοναδικό μνημείο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας καθώς έχει κηρυχθεί από το Υπουργείο Πολιτισμού ως διατηρητέο μνημείο και έργο τέχνης.
 

Σχεδόν 4.000 πολιτικοί κρατούμενοι

Κατά τη Χούντα των Συνταγματαρχών, η Λέρος έγινε τόπος εξορίας για τους πολιτικούς κρατούμενους. Βουλευτές, στελέχη της Αριστεράς, αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης, διανοούμενοι, καλλιτέχνες, ηλικιωμένοι και μωρομάνες πάτησαν τα χώματα του νησιού. Σχεδόν 4.000 πολιτικοί κρατούμενοι μεταφέρθηκαν στη Λέρο, αρχίζοντας από το καλοκαίρι του 1967.
 

Οι κρατούμενοι χωρίστηκαν σε δύο κέντρα κράτησης:

Στο Λακκί, όπου το κέντρο στεγαζόταν σε τετραώροφα κτίρια που είχαν χτίσει οι Ιταλοί στον πόλεμο για στρατώνες και στο Παρθένιπου το στρατόπεδο βρισκόταν δίπλα στο ομώνυμο χωριό. Οι εξόριστοι ζούσαν σε μεγάλους τσίγκινους θαλάμους, μέσα σε περιφραγμένο χώρο με συρματοπλέγματα, κάτω από τον αυστηρό έλεγχο του στρατού και της χωροφυλακής.
 

Παρά τις δύσκολες συνθήκες εγκλεισμού, οι έγκλειστοι διανοούμενοι και καλλιτέχνες συνέχισαν να δημιουργούν. Στο στρατόπεδο στο Παρθένι είχε κρατηθεί ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος, ο οποίος εκεί εμπνεύστηκε τα «18 Λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας», ανάμεσά τους το «Τη Ρωμιοσύνη μην την κλαις», τα οποία μελοποίησε αργότερα ο Μίκης Θεοδωράκης, καθώς και το ποίημα «Επιλογικό». Παράλληλα, ανάμεσα στους εξόριστους του νησιού βρισκόταν και ο Μανώλης Γλέζος.

Ιδέα του Γλέζου η αποκατάσταση του ναού

Στην περιοχή του Παρθενίου υπάρχει το ερημοκλήσι της Αγιάς Ματρώνας ή αλλιώς όπως την αποκαλούν οι ντόπιοι, η Αγία Κιουρά. Οι πολιτικοί εξόριστοι της δικτατορίας ανέλαβαν την αποκατάσταση και την αγιογράφησή του. Την περίοδο εκείνη, ο ναός της Αγίας Ματρώνας ήταν ερειπωμένος. Ο Μανώλης Γλέζος είχε την ιδέα για την επισκευή του, και μαζί με τους εξόριστους ζωγράφους Αντώνη Καραγιάννη, Τάκη Τζανετέα και Κυριάκο Τσακίρη, αποφάσισαν να τον αναστηλώσουν. Οι εργασίες δομικής αποκατάστασης και φιλοτέχνησης διήρκεσαν οκτώ μήνες, ενώ οι αγιογραφίες πραγματοποιήθηκαν τη διετία 1969–1970, με τους κατοίκους του νησιού να στηρίζουν το εγχείρημα και τους χωροφύλακες να συνδράμουν στη δομική αποκατάσταση.

Οι ιδιαίτερες αγιογραφίες και τα μοντέλα των τοιχογραφιών

Οι τρεις εικαστικοί φιλοτέχνησαν παραστάσεις που ξέφευγαν τελείως από την κλασική ορθόδοξη θρησκευτική παράδοση και αισθητική. Στους τοίχους αποτυπώθηκαν τα συναισθήματα, η ψυχή, το μαρτύριο, οι ελπίδες, η αγωνία και η στέρηση της ελευθερίας των κρατουμένων. Οι Άγιοι δεν έφεραν το συνηθισμένο φωτοστέφανο, η Παναγία και η Ελλάδα παρουσιάζονταν να θρηνούν από κοινού τα παιδιά τους, ενώ ο Μυστικός Δείπνος σχεδιάστηκε με βάση την τραπεζαρία των εξορίστων.
 

Για τη δημιουργία των μορφών, οι ζωγράφοιχρησιμοποίησαν ως μοντέλα υπαρκτά πρόσωπα.

Ο Χριστός ήταν ο νεότερος εξόριστος, Σωτήρης Σκυλάκος ενώ σε μία από τις τοιχογραφίες ο Χριστός εμφανίζεται λυπημένος, με το βλέμμα στραμμένο προς τον ουρανό, τον Θεό και την ελευθερία, ενώ σε άλλη παράσταση περιγράφεται από παρατηρητές ως θυμωμένος.

Ο Αϊ-Γιάννης ο Βαπτιστής ήταν ένας χωροφύλακας.

Στα Πάθη του Χριστού και τις λοιπές τοιχογραφίες πόζαραν συγκρατούμενοι, γυναίκες και παιδιά της Λέρου, καθώς και χωροφύλακες που στήριξαν το εγχείρημα των κρατουμένων.

Η απόπειρα καταστροφής και η αποκατάσταση

Μετά την πτώση της Χούντας, όταν η Λέρος έπαψε να αποτελεί τόπο εξορίας, διάφοροι κύκλοι προσπάθησαν να εξαφανίσουν τις δημιουργίες των εξόριστων καλλιτεχνών ρίχνοντας ασβέστη πάνω στις αγιογραφίες.

Μερικά χρόνια αργότερα, μέλη της Ελβετικής Αρχαιολογικής Σχολής ανακάλυψαν την καταστροφή. Το γεγονός προκάλεσε την οργή των αγωνιστών, οι οποίοι μετά από αγώνα πέτυχαν την αποκατάσταση των εικόνων με χρηματοδότηση του Υπουργείου Πολιτισμού.
 

Αγία Ματρώνα: Η αγαπημένη Κιουρά των ντόπιων

Σύμφωνα με τη θρησκευτική παράδοση, η Αγία Ματρώνα, με αρχικό όνομα Μαρία, ήταν μια αρχοντοπούλα από τη Χίο που έζησε πριν από περίπου 550 έως 600 χρόνια. Παρόλο που οι έξι αδελφές της παντρεύτηκαν, η ίδιαγοητεύτηκε από τη μελέτη των θείων και την επαφή με τις μοναχές. Έφυγε κρυφά από τους δικούς της, χειροτονήθηκε μοναχή παίρνοντας το όνομα Ματρώνα, διετέλεσε ηγουμένη και κοιμήθηκε το 1462.

Στο εκκλησάκι της Λέρου σώζεται η εικόνα της, η οποία, κατά την παράδοση, έχει επίσης φιλοτεχνηθεί στη Χίο