Η επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν, σε συνδυασμό με τον θάνατο του Αλί Χαμενεί, έχει προκαλέσει έντονη ανησυχία στις διεθνείς αγορές ενέργειας. Το Ιράν παράγει σήμερα περίπου 3,3 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου ημερησίως, ποσότητα αυξημένη σε σχέση με τα λιγότερα από 2 εκατ. βαρέλια το 2020, παρά το καθεστώς των διεθνών κυρώσεων. Η Τεχεράνη έχει καταφέρει να παρακάμψει τους περιορισμούς, διοχετεύοντας περίπου το 90% της παραγωγής της στην Κίνα, αξιοποιώντας έναν στόλο παλαιών δεξαμενόπλοιων που συχνά κινούνται με απενεργοποιημένους ραδιοεντοπιστές για να αποφεύγουν τον εντοπισμό.

Τα βασικά πετρελαϊκά πεδία και οι κρίσιμες υποδομές

Τα μεγαλύτερα κοιτάσματα πετρελαίου της χώρας εντοπίζονται στην επαρχία Khuzestan, κυρίως στις περιοχές Ahvaz, Marun και West Karun. Εκεί συγκεντρώνεται σημαντικό μέρος της παραγωγικής δυναμικότητας του Ιράν.

Στις κρίσιμες ενεργειακές εγκαταστάσεις περιλαμβάνονται:

• Το διυλιστήριο Abadan, με δυναμικότητα άνω των 500.000 βαρελιών ημερησίως.

• Τα διυλιστήρια Bandar Abbas και Persian Gulf Star, τα οποία επεξεργάζονται αργό πετρέλαιο και κονσεντάτ, ένα εξαιρετικά ελαφρύ είδος πετρελαίου που αφθονεί στη χώρα.

• Το τερματικό Kharg Island, το βασικό σημείο εξαγωγών στον βόρειο Περσικό Κόλπο, με πολλαπλές προβλήτες φόρτωσης, εκτεταμένες δεξαμενές αποθήκευσης δεκάδων εκατομμυρίων βαρελιών και δυνατότητα διακίνησης άνω των 2 εκατ. βαρελιών την ημέρα.

Η στρατηγική σημασία του Kharg Island θεωρείται καθοριστική, καθώς οποιαδήποτε σοβαρή ζημιά στις υποδομές του θα είχε καταστροφικές συνέπειες για την ιρανική οικονομία και θα προκαλούσε ισχυρούς κραδασμούς στις παγκόσμιες αγορές πετρελαίου.

Φυσικό αέριο και προηγούμενες επιθέσεις

Τα κύρια κοιτάσματα φυσικού αερίου βρίσκονται νοτιότερα, κατά μήκος της ακτής του Περσικού Κόλπου, με εγκαταστάσεις στις περιοχές Assaluyeh και Bandar Abbas. Εκεί γίνεται η επεξεργασία και μεταφορά φυσικού αερίου και κονσεντάτ, τόσο για την εσωτερική κατανάλωση –ηλεκτροπαραγωγή, θέρμανση και χημική βιομηχανία– όσο και για εξαγωγές.

Σε προηγούμενες εντάσεις, όπως τον Ιούνιο του 2025, επιθέσεις σε τοπικές μονάδες φυσικού αερίου προκάλεσαν πρόσκαιρη ανησυχία στους εμπόρους. Ωστόσο, δεν σημειώθηκε μόνιμη άνοδος των τιμών, καθώς οι βασικές εξαγωγικές υποδομές παρέμειναν ανέπαφες.

Ποιοι αγοράζουν το ιρανικό πετρέλαιο

Κύριοι αγοραστές του ιρανικού αργού είναι ιδιωτικά κινεζικά διυλιστήρια. Το Υπουργείο Οικονομικών των ΗΠΑ έχει επιβάλει κυρώσεις σε ορισμένες κινεζικές εταιρείες για εισαγωγές ιρανικού πετρελαίου. Παρότι το Πεκίνο δηλώνει ότι δεν αναγνωρίζει μονομερείς κυρώσεις εις βάρος των εμπορικών του εταίρων, οι εισαγωγές ιρανικού αργού έχουν περιοριστεί.

Παράλληλα, το Ιράν, επιδιώκοντας να προστατεύσει τα αποθέματά του από ενδεχόμενες αμερικανικές επιθέσεις, έχει αποθηκεύσει στη θάλασσα ποσότητα-ρεκόρ περίπου 200 εκατομμυρίων βαρελιών, που αντιστοιχεί σχεδόν σε δύο ημέρες παγκόσμιας κατανάλωσης. Εδώ και χρόνια, η Τεχεράνη παρακάμπτει τις κυρώσεις μέσω πρακτικών όπως μεταφορές φορτίων από πλοίο σε πλοίο εν πλω, παραποίηση της προέλευσης του πετρελαίου και απόκρυψη της θέσης δεξαμενόπλοιων από δορυφορικά συστήματα.

Το μεγαλύτερο κοίτασμα φυσικού αερίου παγκοσμίως

Το Ιράν αντλεί φυσικό αέριο από το υπεράκτιο κοίτασμα South Pars, το οποίο μοιράζεται με το Κατάρ. Η Ντόχα αναφέρεται στο δικό της τμήμα του ίδιου κοιτάσματος ως North Dome. Λόγω των διεθνών κυρώσεων αλλά και τεχνικών περιορισμών, το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής του South Pars διοχετεύεται στην εγχώρια αγορά. Το 2024, η παραγωγή φυσικού αερίου του Ιράν ανήλθε σε 276 δισ. κυβικά μέτρα, με περίπου 94% να καταναλώνεται εντός της χώρας.

Τον Ιούνιο του περασμένου έτους, ισραηλινές επιθέσεις έπληξαν τέσσερις μονάδες της Φάσης 14 του South Pars, σε απόσταση περίπου 200 χιλιομέτρων από τις εγκαταστάσεις φυσικού αερίου του Κατάρ. Πολλές από αυτές λειτουργούν ως κοινοπραξίες με αμερικανικούς ενεργειακούς κολοσσούς, όπως η ExxonMobil και η ConocoPhillips, γεγονός που εντείνει τη γεωπολιτική ευαισθησία της περιοχής.

Η οικονομική υπεραξία του κοιτάσματος

Το Κατάρ έχει αποκομίσει εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια από τις εξαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) εδώ και σχεδόν τρεις δεκαετίες. Συνολικά, το κοίτασμα εκτιμάται ότι περιέχει περίπου 1.800 τρισεκατομμύρια κυβικά πόδια αξιοποιήσιμου φυσικού αερίου, ποσότητα ικανή να καλύψει τις παγκόσμιες ενεργειακές ανάγκες για περίπου 13 χρόνια.

Στενά του Ορμούζ – Ο κόμβος της παγκόσμιας ναυσιπλοΐας

Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν κρίσιμο πέρασμα για περίπου το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου, καθώς και για προϊόντα διύλισης όπως το ντίζελ και τα αεριωθούμενα καύσιμα. Μια πλήρης διακοπή της διέλευσης θα ήταν πρωτοφανής, ωστόσο οι επαναλαμβανόμενες απειλές της Τεχεράνης ότι μπορεί να κλείσει το στενό παραμένουν το χειρότερο σενάριο για τις αγορές.

Παρότι χώρες του Κόλπου, όπως η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, διαθέτουν εναλλακτικούς αγωγούς για να παρακάμψουν το Ορμούζ, μια πλήρης διακοπή θα προκαλούσε μαζική αναστάτωση στις εξαγωγές και απότομη άνοδο των τιμών πετρελαίου.

Οι πρώτες αντιδράσεις των αγορών

Οι γεωπολιτικές ανησυχίες έχουν ήδη αποτυπωθεί στις τιμές: το Brent ενισχύθηκε στα 73 δολάρια το βαρέλι, το υψηλότερο επίπεδο από τον Ιούλιο. Αν και οι επενδυτές έχουν εξοικειωθεί με περιόδους κρίσεων, οι αναλυτές προειδοποιούν για απότομη ανατίμηση σε περίπτωση κλιμάκωσης ή πλήρους αποκλεισμού του Ορμούζ. Ιστορικά, μείωση 1% στην προσφορά οδηγεί σε αύξηση περίπου 4% στις τιμές.

Σε ένα τέτοιο σενάριο, οι επενδυτές ενδέχεται να στραφούν σε «ασφαλή καταφύγια», όπως το δολάριο ΗΠΑ, το γιεν και ο χρυσός, ενώ οι μετοχές υψηλού ρίσκου αναμένεται να υποχωρήσουν κατά 1-2%.

OPEC+ και προληπτικές κινήσεις

Οργανισμοί όπως ο OPEC+ εξετάζουν την αύξηση της παραγωγής για να περιορίσουν τον κίνδυνο διαταραχών. Η Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ έχουν ήδη ενισχύσει τις εξαγωγές τους, προετοιμάζοντας την αγορά για ενδεχόμενες διακοπές λόγω στρατιωτικών εξελίξεων. Στο πλαίσιο αυτό, τα μέλη της συμμαχίας ενδέχεται να αποφασίσουν μεγαλύτερη αύξηση παραγωγής τον Απρίλιο, υπερβαίνοντας την αρχικά προγραμματισμένη άνοδο των 137.000 βαρελιών ημερησίως.

Το Ιράν δεν είναι απλώς ένας σημαντικός παραγωγός πετρελαίου· αποτελεί τον στρατηγικό φρουρό ενός παγκόσμιου chokepoint. Η διάρκεια και η ένταση των αμερικανικών στρατιωτικών επιχειρήσεων, η αντίδραση της Τεχεράνης και η πιθανότητα διακοπής στα Στενά του Ορμούζ θα καθορίσουν το εύρος των αναταράξεων στις αγορές πετρελαίου, τις τιμές και τη συνολική παγκόσμια οικονομική ασφάλεια.